77 ปี “รำวงวันลอยกระทง”

คอลัมน์: Jukebox (จุกบอก)
โดย นกป่า อุษาคเณย์
วันเพ็ญเดือนสิบสอง น้ำก็นองเต็มตลิ่ง
เราทั้งหลายชายหญิง สนุกกันจริงวันลอยกระทง
ลอย ลอยกระทง ลอย ลอยกระทง
ลอยกระทงกันแล้ว ขอเชิญน้องแก้วออกมารำวง
รำวงวันลอยกระทง รำวงวันลอยกระทง
บุญจะส่งให้เราสุขใจ บุญจะส่งให้เราสุขใจ
เพลง รำวงวันลอยกระทง
ทำนอง: ครูเอื้อ สุนทรสนาน
คำร้อง: ครูแก้ว อัจฉริยะกุล
เสียงขับร้องต้นฉบับ: วงดนตรีสุนทราภรณ์ (ขับร้องหมู่)
บันทึกเสียง พ.ศ. 2492
ไม่น่าเชื่อว่า บทกลอนสั้นๆ 6 บรรทัดของเพลง “รำวงวันลอยกระทง” จะฮิตข้ามมาถึงเกือบ 8 ทศวรรษ ที่ไม่เคยมีใครโค่นแชมป์เพลงฮิตเพลงนี้ได้
เพราะเมื่อถึงเทศกาล “ลอยกระทง” Event ต่างๆ บริเวณริมตลิ่ง และ Event บนบก เช่น ห้างสรรสินค้า วัดวาอาราม สถานที่ราชการ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สถานีวิทยุ และสถานีโทรทัศน์ทุกแห่ง ต้องเปิดเพลง “รำวงวันลอยกระทง”
เพราะเป็นที่ทราบกันดี ว่าเพลง “รำวงวันลอยกระทง” ไม่ได้เป็นเพียงบทเพลงประกอบเทศกาลประจำปีของประเทศไทยเท่านั้น แต่ยังเป็นมรดกทางวัฒนธรรมร่วมสมัยที่มีชีวิตและลมหายใจควบคู่ไปกับสังคมไทยมานานกว่า 7 ทศวรรษ นับตั้งแต่ถือกำเนิดขึ้นในช่วงต้นทศวรรษ 2490
ภายใต้การรังสรรค์ของบรมครูแห่งวงดนตรีสุนทราภรณ์อย่าง ครูเอื้อ สุนทรสนาน ผู้ประพันธ์ทำนอง และครูแก้ว อัจฉริยะกุล ผู้ประพันธ์คำร้อง บทเพลงนี้ได้พิสูจน์ให้เห็นถึงพลังของศิลปะการประพันธ์เพลงที่สามารถหลอมรวมขนบธรรมเนียมประเพณีดั้งเดิมเข้ากับจังหวะดนตรีสมัยใหม่ได้อย่างกลมกลืน จนกลายเป็นเสียงดนตรีสากลประจำชาติในทุกค่ำคืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง
บริบททางสังคมไทยในช่วงต้นทศวรรษ 2490 หรือราวปี พ.ศ. 2492 เป็นช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนผ่านที่สำคัญยิ่ง เนื่องจากประเทศไทยเพิ่งผ่านพ้นความยากลำบากและภาวะข้าวยากหมากแพงจากสงครามโลกครั้งที่ 2 มาได้ไม่นาน ผู้คนในสังคมต่างโหยหาความรื่นเริงบันเทิงใจ การฟื้นฟูจิตใจ และการกลับมามีชีวิตชีวาของงานมหรสพและประเพณีรื่นเริงต่างๆ
ในยุคสมัยที่สังคมกำลังเร่งฟื้นฟูและเปิดรับวัฒนธรรมสมัยใหม่ควบคู่ไปกับการรักษารากเหง้าความเป็นไทย เพลงรำวงวันลอยกระทงจึงถือกำเนิดขึ้นได้ถูกที่ถูกเวลาอย่างยิ่ง กลายเป็นเสมือนน้ำทิพย์ชโลมใจที่ช่วยปลดปล่อยความตึงเครียดจากยุคสงคราม และคืนความสุขสนุกสนานให้กลับคืนสู่ชุมชนริมน้ำอีกครั้ง
จุดเริ่มต้นของบทเพลงนี้มีรากฐานมาจากความเรียบง่ายและความผูกพันส่วนตัว เมื่อคุณอาภรณ์ กรรณสูต ภรรยาของครูเอื้อ ซึ่งเป็นศิษย์เก่ามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้ขอให้ครูเอื้อแต่งเพลงเพื่อใช้เปิดในงานลอยกระทงของมหาวิทยาลัยริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา เมื่อประมาณปี พ.ศ. 2492
แรงบันดาลใจจากบรรยากาศจริงของสายน้ำเจ้าพระยาที่เอ่อล้นตลิ่งในคืนเดือนเพ็ญ ถูกถ่ายทอดผ่านสายตาและปลายปากกาของครูแก้ว อัจฉริยะกุล จนออกมาเป็นคำร้องที่กระชับ ชัดเจน และเปี่ยมไปด้วยจินตภาพ เมื่อบทเพลงนี้ถูกนำไปใช้ประกอบภาพยนตร์เรื่อง “สุภาพบุรุษเสือไทย” ในปีเดียวกัน
ความไพเราะและจังหวะที่ชวนขยับแข้งขยับขาก็ส่งให้เพลงนี้โด่งดังไปทั่วประเทศอย่างรวดเร็ว และก้าวข้ามจากการเป็นเพลงเฉพาะกิจในรั้วมหาวิทยาลัย สู่การเป็นสัญลักษณ์ทางเสียงของประเพณีลอยกระทงอย่างสมบูรณ์
ในแง่ของโครงสร้างทางดนตรีและทำนอง ครูเอื้อ สุนทรสนาน ได้เลือกใช้จังหวะ “รำวงมาตรฐาน” ซึ่งเป็นผลผลิตจากการปฏิรูปวัฒนธรรมการละเล่นพื้นบ้านในช่วงสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม ให้มีระเบียบแบบแผนและมีความเป็นสากลมากขึ้น
เพื่อแสดงถึงความศิวิไลซ์ของชาติในยุคหลังสงคราม ทำนองของเพลงรำวงวันลอยกระทงมีความโดดเด่นที่ความรื่นเริง สดใส และเปี่ยมด้วยพลังบวก การวางโน้ตดนตรีมีความลื่นไหล ไม่ซับซ้อน แต่ติดหูทันทีที่ได้ยินครั้งแรก การใช้เครื่องดนตรีสากลผสมผสานกับจังหวะกลองรำวงตามแบบฉบับของวงสุนทราภรณ์ สร้างมิติทางเสียงที่ทั้งทันสมัยในยุคนั้นและคงความคลาสสิกมาจนถึงปัจจุบัน
จังหวะจะโคนของเพลงถูกออกแบบมาให้สอดรับกับการก้าวเท้าและร่ายรำวงได้อย่างพอดีพอดิบ ทำให้ผู้ฟังไม่ว่าจะอยู่ในช่วงวัยใดหรือมีทักษะการรำหรือไม่ ก็สามารถซึมซับความสนุกสนานและขยับร่างกายตามจังหวะได้อย่างเป็นธรรมชาติ
เมื่อพิจารณาถึงศิลปะการใช้ภาษาในคำร้องของครูแก้ว อัจฉริยะกุล จะพบว่าความอัจฉริยะของท่านอยู่ที่การ “วาดภาพด้วยคำ” ภายในพื้นที่เพียงไม่กี่บรรทัด การเปิดฉากด้วยภาพของธรรมชาติในท่อนที่ว่า “วันเพ็ญเดือนสิบสอง น้ำก็นองเต็มตลิ่ง” ทำหน้าที่เป็นเหมือนการตั้งฉากละครขนาดใหญ่ที่สมบูรณ์แบบ
เพียงแค่ประโยคเดียวก็สามารถสื่อถึงช่วงเวลา สถานที่ และบรรยากาศของฤดูน้ำหลากในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้อย่างครบถ้วน ต่อเนื่องด้วยการเชื่อมโยงธรรมชาติเข้ากับวิถีชีวิตของผู้คนผ่านคำว่า “เราทั้งหลายชายหญิง สนุกกันจริงวันลอยกระทง” ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงพื้นที่ทางสังคมที่เปิดกว้างในงานเทศกาล
เป็นโอกาสที่หนุ่มสาวและผู้คนทุกเพศทุกวัยจะได้ออกมาพบปะสังสรรค์และแบ่งปันความสุขร่วมกัน ท่ามกลางบรรยากาศสังคมยุคหลังสงครามที่ผู้คนต่างต้องการพื้นที่แห่งความหวังและรอยยิ้ม
ความโดดเด่นอีกประการหนึ่งของคำร้องคือการใช้กลวิธีการซ้ำคำและการเล่นจังหวะของภาษาอย่างมีชั้นเชิง โดยเฉพาะในท่อนฮุกที่ร้องซ้ำว่า “ลอย ลอยกระทง” ซึ่งเปรียบเสมือนจุดศูนย์กลางทางอารมณ์ของเพลง
คำซ้ำเหล่านี้ไม่เพียงแต่ช่วยให้จดจำง่ายและเอื้อต่อการร้องประสานเสียงร่วมกันในหมู่ชนหมู่มากเท่านั้น แต่ยังสร้างแรงส่งทางอารมณ์ที่ปลุกเร้าความคึกคักได้อย่างยอดเยี่ยม
จากนั้นจึงคลี่คลายไปสู่การเชิญชวนอันแสนสุภาพและอ่อนหวานตามแบบฉบับกุลบุตรกุลธิดาไทย ด้วยการเชื้อเชิญฝ่ายหญิงให้ออกมาร่วมรำวง ก่อนจะปิดท้ายบทเพลงด้วยการเชื่อมโยงความสนุกสนานทางโลกเข้ากับความเชื่อทางศาสนาและจิตวิญญาณของคนไทยที่ว่า “บุญจะส่งให้เราสุขใจ”
การจบเพลงด้วยแนวคิดเรื่อง “บุญ” และ “ความสุขใจ” ทำให้เทศกาลลอยกระทงในบทเพลงนี้ไม่ได้มีเพียงมิติของความรื่นเริงบันเทิงใจเท่านั้น แต่ยังแฝงไว้ซึ่งความสงบงามทางจิตใจ การขอขมาพระแม่คงคา และการตั้งจิตอธิษฐานเพื่อความเป็นสิริมงคลในชีวิต
หากวิเคราะห์ในมุมมองทางสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา เพลงรำวงวันลอยกระทงทำหน้าที่เป็น “กาวใจทางวัฒนธรรม” ที่ทรงประสิทธิภาพ ในยุคสมัยที่สังคมไทยกำลังฟื้นตัวจากสงครามและเปลี่ยนผ่านจากวิถีชีวิตเกษตรกรรมแบบดั้งเดิมเข้าสู่ความเป็นเมืองและสังคมสมัยใหม่
บทเพลงนี้ทำหน้าที่เก็บรักษาภาพจำของชุมชนริมน้ำและความเอื้ออาทรต่อกันเอาไว้ได้อย่างเหนียวแน่น ไม่ว่าเวลาจะผ่านไปกี่ยุคสมัย เทคโนโลยีจะก้าวหน้าไปเพียงใด หรือรูปแบบการจัดงานลอยกระทงจะเปลี่ยนแปลงไปตามบริบทของสังคมเมืองเพียงใด ทันทีที่ทำนองเพลงนี้ดังขึ้น ความรู้สึกหวนรำลึกถึงอดีตและความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมร่วมกันก็จะถูกปลุกให้ตื่นขึ้นเสมอ
ความอมตะของเพลงรำวงวันลอยกระทงยังสะท้อนผ่านความสามารถในการปรับตัวเข้ากับทุกบริบททางดนตรี ตลอดระยะเวลากว่า 77 ปี
บทเพลงนี้ถูกนำไปเรียบเรียงเสียงประสานใหม่นับครั้งไม่ถ้วน ตั้งแต่เวอร์ชันออริจินัลของวงสุนทราภรณ์ที่มีความละเมียดละไม เวอร์ชันลูกทุ่งที่เน้นจังหวะกลองที่เร้าใจ ไปจนถึงเวอร์ชันป๊อป ร็อก แจ๊ส หรือดนตรีอิเล็กทรอนิกส์ในยุคปัจจุบัน
แต่ไม่ว่าจะถูกตีความใหม่ในรูปแบบใด แก่นแท้ของทำนองและคำร้องของครูเอื้อและครูแก้วก็ยังคงแข็งแกร่งและไม่เคยสูญเสียเอกลักษณ์ดั้งเดิมไปเลยแม้แต่น้อย ทั้งยังเป็นบทเพลงแรกๆ ที่ชาวต่างชาติซึ่งเดินทางมาท่องเที่ยวในประเทศไทยในช่วงเทศกาลลอยกระทงสามารถจดจำและฮัมตามได้ สร้างภาพลักษณ์อันงดงามและเป็นมิตรให้แก่วัฒนธรรมไทยในสายตาชาวโลก
โดยสรุปแล้ว เพลงรำวงวันลอยกระทง คือผลงานชิ้นเอกที่เป็นผลลัพธ์ของการผสานพลังระหว่างคีตกวีและกวีเอกแห่งยุคสมัย เป็นบทเพลงที่ถือกำเนิดขึ้นท่ามกลางความหวังของสังคมไทยยุคหลังสงครามโลกครั้งที่ 2
พิสูจน์ให้เห็นว่าความเรียบง่ายที่กลั่นกรองมาจากความเข้าใจในธรรมชาติของมนุษย์และรากเหง้าทางวัฒนธรรมอย่างลึกซึ้ง คือหัวใจสำคัญที่ทำให้ผลงานศิลปะชิ้นหนึ่งสามารถก้าวข้ามกาลเวลาได้อย่างสง่างาม
เสียงเพลงนี้จะยังคงดังก้องไปตามคุ้งน้ำและพื้นที่จัดงานทั่วทุกมุมโลกตราบเท่าที่ผู้คนยังคงให้ความสำคัญกับการขอบคุณสายน้ำและการแบ่งปันความสุขให้แก่กันในคืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง